Yazımızın çıkış noktası, son zamanlarda birçok firmanın çalıştığı firmalardan ister alıcısı, ister satıcısı olsun, “KURGAN Evrakları” isteniyor. Aslında öyle bir evrak seti bulunmamaktadır, genel olarak MASAK Evrakları tanımlamasıyla tüccarlar arasında bilinmektedir. Gelir İdaresi Başkanlığı, son yıllarda oluşturduğu ve kullandığı uygulamalarla teknolojiye ayak uydururken ve büyük veriyi kullanırken, bir yandan da piyasaya aslında çok önemli bir mesaj veriyor, “ticaretinizi kurumsallaştırın” diyor.

Öncelikle Gelir İdaresi Başkanlığının oluşturduğu uygulamalardan bahsedelim:
E-VİZ: Elektronik Veri İbraz Sistemi
VDK RAS: Risk Analiz Sistemi
MBR: Mükellef Bilgi Raporu
VEDEBİS: Vergi Daireleri Denetim Bilgi Sistemi
SARP: Sahte Belge Risk Analizi
DERİN: Defter Risk İnceleme Sistemi
RADAR: Risk Analiz Değerlendirme ve Araştırma
KURGAN: Kuruluş Gözetimli Analiz Sistemi
VEDAS: Vergi Denetim ve Analiz Sistemi
MEVA: Mekansal Veri Analiz Sistemi

Bunlardan en çok duyduğumuz, 2025 yılının en gözde uygulaması KURGAN oldu. Genel olarak, Vergi Denetim Kurulu kendi içerisindeki alarmlara ve kritik noktalara takılan firmaları daha kapsamlı denetlemeye başladı. Önceki yıllarda genelde Sahte ve Muhteviyatı İtibariyle Yanıltıcı Belge (SMİYB) ile sınırlı kalmayıp, işletmelerin mali hareketlerini elektronik belgeler ve veriler üzerinden adım adım izleyebiliyorlar. Efatura sistemleri, Edefter yapısı, Banka hareketleri, EDekont sistemleri daha kapsamlı inceleniyor, bunları incelerken yapayzeka gibi veri işleme sistemlerinin en hızlı araçlarını kullanıyorlar ve uyumsuzluk tespiti halinde hızlıca İZAHA DAVET müessesesi devreye giriyor.

Peki ana konuya geri dönelim: Maliye Bize tam olarak ne mesaj veriyor? Ticaretinizi Kurumsallaştırın demeye çalışıyor ve doğrudan şunu ifade ediyor: “Büyük firmalarla çalışmaya başladığınızda sizden sözleşme, ek evrak, dosyalama, tedarikçi yeterlilik belgeleri istenir ya… GİB’in mesajı da buna yakın: “Siz de tedarikçinizden bunu isteyin. Basiretli tacir gibi düşünün.” Çünkü bir işlem sorgulandığında (özellikle sahte/yanıltıcı belge riskinde) ispat yükü büyük ölçüde mükellefte kalabiliyor. İzah zayıfsa konu inceleme sonrasında ceza ve tarhiyat, sonrasında mahkemeye taşınabiliyor ve sonuçlar hem zaman hem maliyet açısından ağırlaşabiliyor.

Denetim riskinin merkezinde şu ayrım var: Sahte belge riski, Gerçekte olmayan bir işlemin belgeye bağlanması; Muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge riski, İşlem var gibi görünse de içerik/ miktar/ mal-hizmet uyumsuzlukları veya fiili durumla çelişki. Örneğin, Depoda olmayan bir malın faturası var ama fiili mal yoksa, risk çok büyüyor. Bu tarz durumda KDV indiriminin reddi, giderin KKEG yapılması gibi sonuçlar gündeme gelebiliyor. Özetle: “Fatura var” tek başına yetmiyor. Fiili akış ve süreç (mal/hizmet/taşıma/ödeme) belgelerle desteklenmek zorundadır.

“KURGAN Evrakları” pratikte ne demek?

KURGAN evrakları diye talep edilen içerik, aslında kurumsal firmaların yıllardır tedarikçiden istediği “özlük dosyası mantığına” benziyor.

Sıklıkla talep edilen evraklar: Sözleşmeler, Faaliyet belgesi, Şirketin geçmiş ticaret sicil gazeteleri / ortaklık yapısı, İmalatçıysa kapasite raporu, varsa randıman raporu, Mal hareketi için sevk irsaliyesi / taşıma belgesi, Teslimat kargo/ambar ile geldiyse barkod/karekod görüntüsü, Gerekirse araç parkur listesi (kaşeli-imzalı talep edilebiliyor), Bazı taleplerde Findeks gibi ekler de görülebiliyor (her durumda şart olmayabilir).

Ama mantık hep aynı: “Bu firma bu işi gerçekten yapabilir mi? Mal/hizmet akışı gerçekte var mı?”

Gelir İdaresi bu soruya cevabı net şekilde verdiğinde, Tarh ve Tahakkuk ile Tahsil aşamasına geçer.

Burada biraz da VEDAS sisteminden konuşalım. KURGAN sonrasında bağlantılı çalışan ana damarlardan birisi diyebiliriz.

Buradaki temel başlıklar: EDefter ve Efatura analizleri, Gelir ve Maliyet Analizleri, Değerleme İşlemleri ve Hesapları, Amortisman ve Enflasyon Düzeltme İşlemleri, Adat Kontrolleri, Ortaklar Cari Kontrolleri, Mükerrer Değerler Kontrolleri, Belge Seri Numara Kontrolleri, Hesap Ters Bakiye Kontrolleri, Alıcılar ile Satıcılar arasındaki Kontrolleri, Kaydi Envanter ile Hasılat Hesap Kontrolleri VEDAS’ın ana başlıklarıdır.

Yukarıdaki başlıkların, Temel Veri Raporu olan Bilanço ve Mizanda bu dengelerin öncelikli olarak dikkate alınması bile, doğru raporlama oluşmasına destek verecektir.

Konunun tüm kapsamı için aşağıdaki linkten videomu aşağıdan izleyebilir veya dinleyebilirsiniz: